مشروطه و تشدید استبداد [جستاری در تاریخ مشروطه به روایت مرحوم آیت الله العظمی بهجت]
181 بازدید
تاریخ ارائه : 8/3/2013 2:32:00 PM
موضوع: تاریخ و سیره

مشروطه و تشدید استبداد
[جستاری در تاریخ مشروطه به روایت مرحوم آیت الله العظمی بهجت]

 نویسنده: مصطفی سلیمانی


 درآمد:
به مناسبت 14 مرداد؛ صدور فرمان مشروطه از سوی مظفرالدین شاه سال 1285، به سراغ گفته هایی از تاریخ مشروطه و نقش علما و مراجع حوزه های علمیه در جهت دهی به آن که بسیاری از آنها برای نخستین بار توسط مرحوم آیت الله¬العظمی بهجت بیان شده اند، میرویم. این نکات تلخیصی است از مجموعۀ 3 جلدیِ «در محضر آیت الله العظمی بهجت(ره)» که جناب حجة الاسلام و المسلمین محمد حسین رخشاد از دورانِ 15 سالۀ تلمّذ خویش در محضر آن راحل عظیم، تقریر نموده و پس از بازبینی ایشان به طالبان عرفان و معنویت و سیاست عرضه داشته است. امید می بریم در آینده ای نزدیک، به بازکاوی جنبه های مغفول - خصوصاً اندیشۀ سیاسی- آن مرجع بزرگ توفیق یابیم. 
ماهیات رخدادِ مشروطیت
1- بدتر از استبداد را در مشروطه كردند!
اين همه بلاها كه بر سر ما مي‌آيد، با دست خودمان به وجود آمده است و علت و سببش خود ما هستيم. خودمان نيزه به پهلوي خود مي‌زنيم و آخ مي‌گوييم و سپس از دست خود فغان و ناله مي‌كنيم. اين همه بلاها كه از زمان مشروطه تا به حال به ما و ملت ما وارد شده و مي‌شود، همه به دست امثال خود ما و مولود مشروطه است و با امضا و تأييد خود ما به وجود آمده است. در مشروطه به دروغ و فريب چنين وانمود كردند كه مي‌خواهند احكام اسلام اجرا شود و در رأس مجلس شورا و تشكيلات قانون‌گذاري، شش نفر از فقهاي تراز اول خواهند بود كه قوانين مجلس را با احكام شرع تطبيق مي‌نمايند. 
از سوي ديگر از زمان مشروطه تا‌كنون تبليغ كرده‌اند كه اسلام قابل اجرا نيست. كفار و استعمارگران در دروغ گفتن و فريب دادن ماهرند و ما در فريب خوردن! در نامه‌اي كه مرحوم شيخ فضل‌الله نوري براي شهرستان‌ها نوشته بود، آمده است: اي مردم مسلمان، خود انصاف دهيد آيا اخلاق ايراني‌ها در دوران مشروطه عوض شده يا نه و فلان كار، تشبه به اروپايي‌ها شده يا نه؟! حتي اين مطلب را هم به صراحت گفتند كه اسلام براي حكومت، ناقص است! مگر حكومت بني‌عباس پانصد سال طول نكشيد؟!
بدتر از استبداد را در مشروطه كردند. رئيس مجلس را كشتند و.‌.‌. بعد معلوم شد كه اينها محلل هستند و مطلب چيز ديگري بوده است. اگر كسي در اينگونه جريانات از مقصد دور نرود و فريب نخورده و گمراه نشود، بايد خوشحال باشد. از عجايب اينكه تمهيدات اين كارها و امضا تأسيس مشروطه را از دست علما گرفتند و مجلس با وكلاي كذايي آنهم هم با نظارت شش فقيه و.‌.‌. ايجاد شد، ولي سرانجام كار به جايي رسيد كه به وكلاي مجلس گفتند: «يا بايد عمامه‌ها را از سر برداريد، يا از مجلس بيرون برويد!» وزير دربار گفته بود: «وكلاي معمم به جاي عمامه بايد كلاه پهلوي بر سر بگذارند!»[در محضر بهجت، محمد حسین رخشاد، ج1، ص117]
2- اگر مشروطه به پا نمی شد...
ما از حکم و مصالح ارادۀ تکوینیه خدا اطلاع نداریم. به حسب ظاهر، جریان مشروطه دسیسه ای بود از انگلیس که ایران را از حلقوم روسیه بیرون آورد و مستعمره خود گرداند و در این امر موفق هم شد.
هم در ایران و هم در دولت عثمانی، ولی در بادکوبه، ایروان و تِفلیس که از شهرهای مهم منطقه قفقاز بودند و در مجموع هجده شهر از شهرهای ایران که در زمان فتح علی شاه از ایران جدا شدند، چنین نبود. احتمالی می دهیم اگر ایران هم در دست روسیه باقی مانده بودف مثل همان شهرها، بلشو یکی می شد. بنابراین، یک چیز را در جریان مشروطه نمی توان نادیده گرفت و آن اینکه:
اگر مشروطه به پا نمی شد، ایران بر همان وضع سابق حکومت در دست قاجار می ماند و بر اساس معاهده آنها با روسیه، تقریباً در حلقوم روسیه قرار می گرفت و اکنون در دولت و ملت ایران، کمونیست بودند، زیرا روس در اعماق ایران نفوذ و حکومت داشت و دولت ایران در آن زمان تابع بود.[همان، ج1، ص65]
3- مشروطه بايد مشروعه باشد!
عجايب و غرايبي از اين بشر ظاهر مي‌گردد، قضايا و حوادثي واقع مي‌شود و بعد از پنجاه سال، علل و عوامل و اسباب آن كشف و معلوم مي‌گردد. يكي از شخصيت‌هاي بارزي را كه مخالف مشروطه بود، كشته بودند، ولي هيچ‌كس حتي از نزديكان و اطرافيان او متوجه نشدند كه او را چه كسي كشته است! در هرحال، معروف بود كه اگر وفات هم نكند، او را خواهند كشت!
آخوند ملا قربان علي(رحمه‌الله) و امثال او، از علماي مخالف مشروطه، مستقل بودند و بر اساس نظر خود با مشروطه مخالفت مي‌كردند، نه براي اينكه آقا سيد محمد كاظم يزدي(ره) مخالف مشروطه است، بلكه خودشان شخصيت مستقلي در اظهار مخالفت با مشروطه بودند؛ زيرا مي‌ديدند افراد بي‌دين و لامذهب، پشتيبان و مروج مشروطه هستند. 
مرحوم شيخ فضل ‌الله نوري هم در اول با مشروطه موافق بود، ولي بعد ديد مشروطه از سفارتخانه انگليس تأييد مي‌شود، لذا از همان لحظه برگشت و مخالف شد و گفت: «مشروطه بايد مشروعه باشد.‌» ولي آنها راضي نبودند و تا آخر هم نشدند، زيرا امضايِ ترازِ اول از علما شرطيت نداشت. گذشته از اين، ترازِ اولِ علماء را هم انگليس خود مي‌توانست درست كند![همان، ج2، ص195]
4- آيا مي‌شود ظلم را با اشد مظالم برطرف نمود؟
دليل مشروطه‌خواهان اين بود كه دولت قاجار ظالم و مستبد است و دفع ظلم قاجار با مشروطه امكان‌پذير است؛ بنابراين، براي دفع ظلم قاجار، مشروطه واجب است، غافل از اينكه ظلم را چگونه بايد رفع و برطرف كرد؟ هيچ‌كس با ظلم و استبداد موافق نيست، ولي آيا مي‌شود ظلم را با اشد مظالم برطرف نمود و آن‌‌گاه اسم آن را رفع ظلم گذاشت؟! مرحوم آقا ضيا عراقي مي‌فرمود: «تعجب از اينكه بايد مرد و زن ايراني در لباس شبيه انگليسي‌ها بشود، چرا آنها در لباس سنتي شبيه ايراني‌ها نمي‌شوند؟!»، بنابراين آقايي كه معتقد به مشروطه بود و براي نماينده شدن در مجلس هم تلاش مي‌كرد، گفت: «بعد از بيست سال فهميديم كه به سود انگليس تلاش مي‌كرديم!» آري، ما مسلمان‌ها در گول خوردن مهارت داريم و ‌آنها (كفار و ابرقدرت‌ها) در گول زدن و فريب دادن مهارت دارند، به خدا پناه  مي‌بريم.[همان، ج2، ص374]
5- حيات انگليس به دخالت و سیاست علما
انگليس خود را كشت تا علما و مراجع را در امر مشروطه‌خواهي بر له خود موافق كند. بعد هم با چه زحمتي علما به نجف برگشتند و انگليس از آنها التزام گرفت كه ديگر در سياست‌ دخالت نكنند! حيات انگليس به واسطه آنها و دخالت و سياست آنها بود، ولي بعدها وقتي به قدرت رسيد و از آنها مستغني شد، التزام گرفت كه ديگر در سياست دخالت نكنند، با اين همه، مرحوم سيد ابوالحسن در قضيه انتخاب و جريان كانديدا شدن «رشيد عالي» با عده‌اي ديگر از علما مخالفت كرد، ولي بالاخره انگليس غالب شد! از خواص آقا سيد ابوالحسن(ره) نقل شده كه مرحوم سيد تا شش ماه در مخاطره و تحت نظر بود.[همان، ج2، ص71]
6- مگر می شود قانون با مذهب موافقت کند؟!
علمای مشروطه خواه به اسم تقلیل ظلم قاجار به میدان آمدند و مشروطه را تأیید و امضا کردند، اما چه تقلیلی که سرانجام حاضر نشدند بگویند ما با مشروطه موافق شرع و دین(مشروطۀ مشروعه) موافقیم و سرانجام کار به جایی رسید که موافقت قوانین مجلس با نظر طراز اول فقها را که به همین وسیله مردم و علمای اسلام و نجف را اغفال کرده بودند، اسقاط کردند و آن شخصی که موافق مشروطه بود، گفت:
«مگر می شود قانون با مذهب موافقت کند، آن هم مذهب شیعه؟!» و وکلای مجلس در تطابق قانون با دین توقف و تردید داشتند. از اطراف تلگراف آمد که از این بهتر نمی شود![همان، ج2، ص381]
7- جنگ قدرت ميان دو دولت روس و انگليس!
علماي طرفدار مشروطه، از طرفداري از مشروطه دست برنداشتند، مگر بعد از امر به خلع لباس وكلاي مجلس كه وكيل بايد عمامه بردارد و سپس وكيل باشد! مرحوم مدرس با اينكه چندبار او را تير زدند، از مخالفت با استبداد دست نكشيد و در برابر رضاشاه و خواسته‌هاي او ايستادگي كرد، ولي بالاخره او را هم كشتند!
سرانجام وقتي اهل علم ديدند كه وضع طور ديگر است و مجلس ملي تبديل به يك مجلس اروپائي به تمام معنا شده است، نااميد شدند و به اشتباه و فريب‌خوردگي خود پي بردند؛ آن وقت از ترويج مشروطه دست كشيدند! جريان مشروطه در حقيقت جنگ قدرت ميان دو دولت روس و انگليس بود كه آن همه از علما در اين جريان كشته شدند، تا اينكه سرانجام انگليس، ايران را از حلقوم روس بيرون كشيد. امروز هم با نقشه‌هاي ديگري ما را فريب مي‌دهند![همان، ج3، ص212]
8- اي گاو مجسم، مشروطه، مشروعه نمي‌شود!
چه پاكاني از بزرگان و علما كه در اثر مخالفت در جريان مشروطه كشته شدند! از طرفداران مشروطه خواسته شد كه مشروطه، مشروعه باشد، ولي آنها قبول نكردند كه كلمه مشروعه را به آن اضافه كنند، به‌حدي كه براي آقايي در تلگراف نوشتند: «اي گاو مجسم، مشروطه، مشروعه نمي‌شود»![همان، ج3، ص36]
9- کشته شدنِ روحانیون با نفوذ!
روسای مشروطه حتي روحانیون با نفوذ را هم به نوبت كشتند، همان‌ كساني را كه توسط آنها ديگران را كشته بودند! حتي آسيد عبدالله بهبهاني(ره) را بدتر از شيخ‌ فضل‌الله نوري(ره) ازميان برداشتند و همچنين برخي ديگر از علما مثل مرحوم مدرس را بعد از آن كشتند، به‌ حدي كه بعد از قضيه شهادت شيخ فضل‌الله نوري(ره) هركس از علما را كه موضع مخالف داشت مي‌كشتند، بلكه پيش از ماجراي مرحوم شيخ فضل‌الله هم، همينطور بود.[همان، ج3، ص36]

آیت الله شیخ فضل الله نوری و مشروطه
 
1- اتفاق بر حق، نه بر باطل
مرحوم شيخ فضل‌الله نوري و آقا سيد محمدكاظم يزدي تمام آنچه را كه[بعدها] واقع شد پيشگويي كرده بودند؛ زيرا مي‌دانستند اگر درد دين از انگلستان پيدا شود! و جريان مشروطه از طرف سفارت انگليس تأييد شود، اين مشروطه، مشروعه نخواهد بود و براي دين نيست و به درد مسلمان‌ها نمي‌خورد. اتفاق و اتحاد علما و مسلمان‌ها مطلوب است، اما اتفاق بر حق، نه بر باطل، اتفاق مسلمان‌ها بر مسلمات دين اسلام و قرآن، نه بر غير آن.[همان، ج3، ص40]
2- آنها نوکرهای مطیع می خواهند...
مرحوم شيخ فضل‌الله نوري خيلي زود متوجه شد كه مشروطه توسط سفارت انگليس تأييد و پشتيباني مي‌شود و افرادي غير از علما و متدينين و به عبارتي پاچه‌ورماليده‌ها دارند از مشروطه حمايت مي‌كنند و جمع دو طايفه روحاني و غيرروحاني در صف مشروطه‌خواهي ممكن نيست و بنابراين تأييد آن صحيح نيست، چون بر يك صراط و در يك خط و به سوي هدف واحد حركت نمي‌كنند و در نتيجه از حمايت مشروطه‌ دست برداشت و فرمود: «مشروطه، بايد مشروعه باشد.» مشروطه‌خواهان اين‌گونه شايعه پراكندند كه شيخ با مشروطه موافق است، اما مستبدين او را با رشوه خريده‌ اند. چگونه مي‌توان تصور كرد كه انسان به خاطر رشوه، حاضر شود او را به دار بياويزند؟
سرانجام، مرحوم شيخ فضل‌الله نوري را با آن عظمتش در علم و عمل، به دار آويختند و كشتند، زيرا مي‌ترسيدند قيام مشروطه‌خواهي را به عقب بيندازد يا حداقل در ديگران شك و ترديد ايجاد كند. مرحوم آقا سيد‌عبدالله بهبهاني را هم كه در رأس مشروطه‌خواهان قرار داشت، بدتر از ايشان كشتند. آري، آنها نوكرهاي مطيع مي‌خواستند، نه آقا بالاسر و مطاع.[همان، ج2، ص372]
3- مرا می کشند، شما را هم می کشند!
شيخ فضل‌الله نوري از مخالفين مشروطه بود و پيشاپيش خبر داد كه يك از لوازم مشروطه، كشف حجاب است. ايشان مي‌ديد كه مقررات مشروطه ظاهراً اسلامي هستند، اما منابع و مصادر آنها لاابالي و بي‌دينند و به بعضي از مشروطه‌خواهان گفته بود كه اينها مرا مي‌كشند، اما شما را هم زنده نمي‌گذارند» و ديديم كه چنين نيز شد.[همان، ج2، ص189]
4- اگر برگردید، بر می گردیم
از مرحوم شيخ محمد‌حسين اصفهاني نقل است كه: «از زماني كه مرحوم شيخ‌ فضل‌الله نوري را به دار آويختند، ديگر اين ملت روز خوش نخواهد ديد.» مي‌دانيم كه خداوند مي‌فرمايد: «ان‌الله لا يغير ما بقوم حتي يغيروا ما بانفسهم»[رعد:11] خداوند سرنوشت قومي را تغيير نمي‌دهد، مگر اينكه آنان، خود آن را دگرگون كنند. و نيز مي‌فرمايد: «ان عدتم عدنا»[اسرا: 8] اگر برگرديد، ما نيز برمي‌گرديم.[در محضر بهجت، محمد حسین رخشاد ، ج2، ص384]
5- تو را هم بين دو ركن نماز مي‌كشند
زماني آقا سيد عبدالله بهبهاني(ره) در مجلسي روكرد به آقا شيخ فضل‌الله نوري(ره) و گفت: «به ياري خدا، ايران را بهشت مي‌كنم!» شيخ به او فرمود: «شيرازه مملكت از دست رفته، چنين كاري امكان‌پذير نيست.» و در ادامه فرمود: «اگر در دريا هم مخفي شوم، مرا خواهند كشت. تو را هم بين دو ركن نماز مي‌كشند.»
سرانجام شايد آقا عبدالله بهبهاني(ره) را فجيع‌تر از مرحوم نوري كشتند، با اينكه شخص اول مشروطه‌خواهان بود. با اينكه ديد مرحوم نوري را كشتند، باز از مشروطه و مشروطه‌خواهي دست برنداشت![همان، ج3، ص210]
6- انگور انداختيم تا سركه شود، ‌ولي شراب شد!
در ماجراي مشروطه تلگرافي آمد. صورت تلگراف اين بود: ‌دفع نوري لازم است؛ زيرا مرحوم شيخ فضل‌الله نوري مي‌گفت: «مشروطه، مقدمه كشف حجاب است. انگور انداختيم تا سركه شود، ‌ولي شراب شد!» همچنين از مرحوم سيد يزدي پرسيدند: «آيا شما فتوا داده‌ايد كه مشروطه حرام است؟» ‌فرمود: «بله، حرام است الي ابدالدهر!»‌و مرحوم آخوند خراساني كه طرفدار مشروطيت بود، بعد از شهادت نوري گريه مي‌كرد.[همان، ج3، ص38]
7- پناهنده شدن به روس هم شكست اسلام است
يكي از وزراي مصر يا سوريه، قضايايي را از سيد‌جمال‌الدين اسدآبادي نقل نموده كه آنچه او تصريح نكرده بوده، ولي از آن پرهيز مي‌داد واقع شده است، از آن جمله تسلط انگليس بر ممالك اسلامي كه قبلاً در اختيار روس بود، مخصوصاً ايران در زمان ناصر‌الدين شاه، بنابراين محمدعلي شاه و امثال او به سفارت روسيه پناهنده شدند و به مرحوم آقا شيخ فضل‌الله نوري هم پرچم روسيه را نشان داده بودند كه بدانجا پناهنده شود تا در امان باشد، ولي ايشان فرموده بود: «فرار نمي‌كنم، چون شكست اسلام است؛ پناهنده شدن به روس هم شكست اسلام است؛ مضافاً بر اينكه، هركجا بروم مرا خواهند كشت»![همان، ج3، ص129]

آیت الله سیّدمحمد کاظم یزدی و مشروطه
 

1- رهبری و مقام نبوت
عده‌اي از علماي مشروطه‌خواه و طلاب طرفدار مشروطيت در محفل مرحوم آقا سيد محمدكاظم يزدي جمع شدند و با شعر و نثر از مشروطه تعريف و تمجيد و از استبداد و ظلم قاجار بدگويي كردند. منتظر بودند مرحوم سيد هم مطلبي بفرمايند. ايشان در حالي كه دست‌هاي خود را روي عمامه گذاشته بود، با همان لحن و لهجه يزدي فرموده بودند: «مي‌گويم مواظب عمامه‌هاتان باشيد». [بعدها]حاج‌آقا محسن، رئيس مجلس را در وسط خيابان در حالي كه سوار بر درشكه بود، تير زدند و ترور كردند و كسي جرئت نكرد جنازه‌اش را از زمين بردارد. كسي كه متصدي مديريت و رهبري مي‌شود بايد بهره‌اي از مقام نبوت داشته باشد، تا اينكه وقتي قيام و مطالبه حق مي‌كند، لوازم عادي و عقلي و آثار مترتبه و مترقبه‌ آن را ملاحظه كند، زيرا گاهي يك مطلبي مي‌نويسند و به دست انسان مي‌دهند تا امضا كند، مطلبي كه به ظاهر خيلي خوب و موافق با عقل و شرع است، در حالي كه انسان پشت كاغذ و كاسه زير نيم‌ كاسه را نمي‌بيند. محرك و مرام و منشا و هدف را بايد ديد، نه نوشته را. وقتي كسي درباره مطلبي به ميرزاي شيرازي مراجعه مي‌كرد، ايشان سعي مي‌كردند هر طور شده ريشه آن را مطلب را به‌دست آورند و ريشه‌يابي مي‌كردند كه مطلب از كجا آب مي‌خورد و سرچشمه آن كجاست. همان‌ها كه از مرحوم آخوند بر له مشروطه امضا گرفتند، ابتدا نزد مرحوم ميرزاي شيرازي بزرگ رفتند، ولي ايشان با آن دقت و فطانت و زيركي كه داشت، اساس‌نامه آنها را امضا نكرد و به آنها پيام داد تا از سامرا بيرون روند.[همان، ج2، ص185]
2- اگر گردنم را هم بزنيد، امضا نمي‌كنم!
كاردار بريتانيا بر آقا آسيد محمدكاظم يزدي وارد شد تا از او امضا بگيرد كه مردم به حمايت از انگليس، عليه دولت عثماني بجنگند و هفت تيرش را هم نشان داد و ايشان را تهديد كرد. ايشان چون انگليسي بلد نبود، به گلوي خود اشاره كرد و به او فهماند كه اگر گردنم را هم بزنيد، امضا نمي‌كنم.» كاردار وقتي ديد كشتن ايشان هم براي او امضا نمي‌شود، رهايشان كرد و رفت.[همان، ج1، ص319]
3- مشروطه حرام است الي ابد الدهر
بعد از بردارشدن مرحوم شيخ‌ فضل‌الله نوري، مشروطه‌ خواهان يك هفته جشن گرفتند كه رئيس مستبده را كشتند! ولي بعد از آن يك هفته، چنان ذليل و خوار شدند و شكست خوردند كه تعداد علماي مشروطه‌خواه به بيست نفر تنزل كرد و آقا سيد‌محمدكاظم يزدي(ره) كه خانه ‌نشين شده بود، از خانه بيرون آمد و بيروني ايشان محل ازدحام و آمد و شد گرديد. با اينكه درباره ايشان شايع كرده بودند كه احمدشاه هفت هزار تومان براي او فرستاده است و اين به دليل آن بود كه ايشان يك بار طلاب را دعوت كرد و به هر نفر دو تومان داد، لذا به ايشان گفتند: «تو كه مشروطه را تحريم كردي، حالا چه مي‌گوئي؟‌» فرمود: «مشروطه حرام است الي ابد الدهر».[همان، ج3، ص213]
4- بعد از جریان مشروطه و روی کار آمدن، از مرحوم آقا سید محمد کاظم یزدی سوال شد که مخالفین شما چطورند؟ فرمود: مخالفت ما با آنها در کبریات نبود، نزاع موضوعی و صغروی بود.[همان، ج1، ص327]

آیت الله آخوند ملامحمد کاظم خراسانی و مشروطه
 

1- يك امضا از روي غفلت يا اشتباه!
امضاي تأييد مشروطيت را در اوقاتي از مرحوم آخوند گرفتند كه ذهن ايشان كاملاً مشغول بود و داشت مطالبي را مي‌خواست درس بدهد تنظيم و آماده مي‌كرد. او داشت از پله‌هاي اتاق مطالعه شخصي خود پائين مي‌آمد تا به مجلس درس برود و تمام فكرش متوجه اين مطلب بود و براي فكر كردن درباره امر ديگري وقت نداشت و آنها درست در چنين موقعيتي اساسنامه و مرامنامه مشروطيت را به وي دادند تا امضا كند. ايشان هم كه ديد قانون اساسي و مجلس قانون‌گذاري و وكلا و نمايندگان مورد وثوق و منتخب مردم و.‌.‌. همه موافق اسلام و دين است و همه احكام و قوانين جاري مملكت طبق قرآن و اسلام و زير نظر شش فقيه تراز اول است، بدون آن كه بخواند، بي‌درنگ امضا كرد. يك امضا از روي غفلت يا اشتباه يا فريب خوردن كه از انسان صادر مي‌شود، مي‌تواند چنين آثار زيانباري بر او مترتب شود. كساني كه در جريان مشروطه از مرحوم آخوند امضا گرفتند، مزدور انگليس بودند كه با ظاهري آراسته به اين كار دست زدند.[همان، ج2، ص373]
2- خدا كند كه انسان از اول كار، آخر آن را ببيند
خدا كند كه انسان از اول كار، آخر آن را ببيند و بفهمد چه بايد بكند و چه بايد نكند. آقايي مي‌گفت: «در زمان رضا پهلوي فهميدم كه بايد گوشه‌اي بنشينم و مشغول تحصيل و تحقيق بشوم!» چه طور افرادي از اهل علم و ايمان، عواقب امور را مي‌فهميدند ولي ما نمي‌فهميم؟!‌ علت آن اين است كه آنها «اولوا البصائر و الابصار» بودند و وقتي كسي با آنها حرف مي‌زد و پيشنهادي مي‌داد، مي‌فهميدند كه راست مي‌گويد يا دروغ و از كجا آب مي‌خورد! 
بله، اگر شخصی اول افراد را نشناسد و اغراض آنها را نداند، ناخودآگاه همه چیز را می فروشد و به باد می دهد. کسانی که در جریان مشروطه از مرحوم آخوند خراسانی(ره) امضا و تأیید گرفتند، واسطه بیگانگان و انگلیس بودند که با ظاهر آراسته اقدام به این کار کردند.[همان، ج3، ص302]
3- اینگونه نیست که ما همه فرمایشات شما را بپذیریم!
مردم این زمانه مرجعی را می خواهند که به او وجوهات بدهند و دست او را ببوسند، به شرط اینکه تابع و مطبع آنها باشد، نه متبوع و مطاع! کفار، علمای شیعه را به عنوان محلّل می خواهند تا از طریق نفوذ و قدرت آنها به قدرت برسند. لذا همین که قدرت به آنها منتقل شد، دیگر با مراجع کاری ندارند. حاضرند به آنها احترام بگذارند، اما حاضر نیستند زیر بار دستوراتشان بروند.
وقتی مشروطه خواهان به قدرت رسیدند، برای مرحوم آخوند خراسانی، رهبر انقلاب مشروطه در نجف نوشتند: «اینگونه نیست که ما همه فرمایشات شما را بپذیریم!»[همان، ج2، ص244]
4- طلبه را چه کار با روزنامه خواندن؟!
شخصی که در مجلس مرحوم آخوند خراسانی حضور داشته نقل می کند که ایشان بر بالای منبر می فرمودک «طلبه را چه کار با روزنامه خواندن؟!» کسی که رئیس مشروطه بود می گوید: طلبه را چه کار با روزنامه خواندن.[همان، ج3، ص41]
5- به نجف می روم تا...
نقل شده که آخوند ملا قربان علی زنجانی(ره) معروف به حجة الاسلام می گفت: «به نجف می روم تا دو نفر را تعزیر کنم: یکی آقای آخوند خراسانی و دیگری آقای شیخ الشریعة اصفهانی» البته به گمانم سه نفر را گفته بود و سومی آقا شیخ عبدالله بود.[همان، ج2، ص337]
6- آیا می خواهید آخرتم را هم از بین ببرید؟
معاریف اهل فضل در نجف اشرف نقل می کردند که عده ای از مشروطه خواهان بعد از شهادت شیخ فضل الله نوری، نزد مرحوم آخوند خراسانی رفتند و از او خواستند که علیه مرحوم آخوند ملا قربان علی که از اول مخالف مشروطه بود و زهد او هم معروف بود، تلگراف کند، ولی مرحوم آخوند به آنها پاسخ داد: «شما دنیای مرا از بین بردید. آیا می خواهید آخرتم را هم از بین ببرید؟»[همان، ج3، ص213]