ازدواج موقت؛ فرصت ها، چالش ها، تهدیدات و مشکلات
662 بازدید
تاریخ ارائه : 1/13/2013 10:16:00 AM
موضوع: علوم تربیتی

ازدواج موقت؛ فرصت ها، چالش ها، تهدیدات و مشکلات

پرسش: باسلام بنده دریکی ازمراکزدانشگاهی فعالیت میکنم، مسائل وسوالات زیادی دراین خصوص دربین قشردانشجومطرح است، لطفا فرصت ها وتهدیدیات وچالش های این بحث راجهت ارائه به دانشجویان بیان فرمایید؟

 پاسخگو: مصطفی سلیمانی

آپاندیس قلم: «در ابتدا لازم است مقداری به ضرورت ازدواج موقت از دیدگاه اسلام بپردازیم:
1- بی تردید اسلام که یک مکتب انسان سازی است برای همه شئونات فردی و اجتماعی آدمی طرح و برنامه دارد می بایست به یکی از مهم ترین جنبه های روحی و روانی انسان یعنی غریزه جنسی او توجه داشته باشد و او را به حال خود وانگذارد مضاف بر اینکه هم فرد و هم جامعه نیازمند آرامش و امنیت است و بدین جهت اسلام با هرگونه مسئله ای که نظم و آرامش و امنیت فرد و خانواده و اجتماع را بر هم زند و به خطر بیندازد مخالف است.
2- در جامعه افراد متعددی اعم از زن و مرد داریم که به هر دلیلی یا نمی توانند ازدواج دائم کنند و یا مردانی هستند که نیاز و غریزه جنسی آنها با ازدواج دائم مرتفع نمی‎شود اینجا تکلیف چیست؟ آیا می بایست مردم را به اجبار محدود و وادار به ریاضت و رهبانیت کرد؟ آیا باید آزادی مطلق داد و کمونیسم جنسی یعنی اینکه هر کس با هر فردی خواسته بدون هیچ محدودیتی به اجبار محدود و رابطه جنسی برقرار کرد رواج داد؟ آیا می شود گفت اسلام هیچ برنامه و طرحی ندارد و مردم را به حال خود رها کرده است؟ مسلم است که در این زمینه اسلام بهترین گزینه را انتخاب کرده که هم عقل و هم وجدان آن را تأیید می کند بدین خاطر یکی از قوانین ارزشمند و درخشان از دیدگاه مذهب جعفری، مسئله ازدواج موقت یا صیغه است.»
- فرصت های ایجاده شده توسط ازدواج موقت:
1- ازدواج موقت یک مسألۀ اجتماعی:
این یک قانون کلی و عمومی است که اگر به غرائز طبیعی انسان، به صورت صحیح پاسخی گفته نشود او برای اشباع آن ها متوجه روش انحرافی خواهد شد؛ زیرا این حقیقت قابل انکار نیست که غرائز طبیعی را نمی توان از بین برد و به طور فرض هم اگر بتوانیم از بین ببریم، چنین اقدامی عاقلانه نیست؛ چون این کار یک نوع مبارزه با قانون آفرینش است.(1)
2- ازدواج موقت، فرصتی که تهدید شد:
حکم ازدواج موقت که در دین ما به آن اشاره شده است، اگر درست مورد استفاده قرار گیرد، در مواقع ضروری، مثل دیگر احکام اسلام، باعث راحتی و سلامت بشر است، اما اگر مورد سوء استفاده قرار گیرد خود تهدید جدی برای خانواده و اعضای آن است.
ازدواج موقت اگرچه در اسلام به آن اشاره شده اما اظهارنظرهای غیر کارشناسی در این زمینه و عدم هدایت صحیح آن می‌تواند ضمن ایجاد تبعات سوء، منجر به پاشیدگی کانون خانواده و حتی عدم تمایل به تشکیل خانواده در بین جوانان گردد.
صاحب نظران معتقدند گاهی شرایطی بوجود می‌آید که ضمن در نظر گرفتن عرف و شرع در جامعه می‌توان بر ازدواج موقت تأمل نمود البته ازدواج موقت فقط می‌تواند نقش یک مُسَکِن را بازی کند و تبعات آن را نیز باید در نظر گرفت و برای آن برنامه ریزی کرد.
در ازدواج موقت چندین ملاحظه باید صورت بگیرد. از جمله مهمترین این ملاحظات حفظ حرمت و کرامت زن می باشد که در اسلام به آن بسیار تأکید شده است و اگر کرامت زن زیر سئوال رود زن تبدیل به یک ابزار خواهد شد.
3- ازدواج موقت نیز یکی از سنت های گرانبهای پیامبر اکرم(ص) است که در زمان ایشان حلال شده است.(2) دین فطری و انسان ساز اسلام به علت های مختلفی چون فراهم نبودن زمینه و شرایط ازدواج دائم یا دوری از همسر به خاطر جنگ یا مسافرت، که فرد احساس شدید نیاز به ارضاء میل جنسی خود پیدا می کرد، و می ترسید که به گناه بیافتد، ازدواج موقت را به امر الهی حلال نموده است؛ تا اولاً با گناه و فحشا مقابله بشود و ثانیاً از این راه فرد به یک لذّت مطبوع و مشروع برسد.
ازدواج موقت هر چند در زمان بحرانی فشار شدید غریزه جنسی و ترس از آلوده شدن به گناه توصیه می شود تا در اثر آن دچار گناه و منکرات و یا بیماری های روانی همچون اضطراب، بی ثباتی روحی و روانی نشود، اما آن به هیچ وجه فایده های روحی و روانی و مستمر ازدواج دائم را ندارد.
- تهدیدات، چالش ها و اسیب های ازدواج موقت در عصر امروز:
موضوع ازدواج موقت و چند همسری در اسلام، موضوعی بسیار حساس است و متأسفانه در این زمینه از دیرباز افراط و تفریط‌ها و سوء استفاده‌های بسیاری صورت گرفته است.
ابتدا باید این نکته را در نظر داشت که هر نوع سنت مقدسی ممکن است در صورت عدم مراعات شرایط و حد اعتدال آن با یک سری آفات و آسیب‌های احتمالی همراه باشد که این ناشی از عدم فهم درست مکلفان از آن موضوع و عدم ملاحظه موارد آسیب‌شناسی می‌باشد و از نقص شریعت یا شارع مقدس نمی‌باشد.
به عنوان نمونه از منظر اسلام حتی نمازی که در شریعت آن قدر مورد ستایش واقع شده اگر شرایط و حدود متنی و فرامتنی آن مورد لحاظ قرار نگیرد و به حکمت‌ها و آسیب شناسی آن دقت نشود، به فرموده روایات محکم اسلامی آفت می‌شود و از این رو است که در متن برخی روایت‌ها می‌بینیم آمده است: «آفة الصلاة»؛ یعنی آفت نماز، یا آفت ایمان، و مانند آن، یعنی همین موضوع مقدسی که ما داریم، یک آفت و آسیبی دارد و در صورتی این آسیب گریبان‌گیر می‌شود، که فرد فهم درستی از این قضیه نداشته باشد و افراط و تفریط کند.
در این جا به برخی از موارد آسیب‌شناسی این موضوع بسنده می‌کنم:
1.آسیب روحی و اجتماعی همسران شوهردار در خانواده در صورت عدم ملاحظه شرایط و قیود و حکمت‌ها.
2. آسیب تربیتی فرزندان، این که اگر ازدواج مجدد یا موقت با شرایط و قیدها و حکمت‌های آن ناخوانایی داشته باشد، معمولاً فرزندانی که در خانواده‌های اول هستند، به خاطر نقش کمتر پدر در خانواده و یا به خاطر عدم رعایت عدالت یا عدم امکان ایجاد عدالت از لحاظ تربیتی آسیب جدی می‌بینند و این مساله لطمه بسیار بزرگی را به جامعه خواهد زد.
3. کاهش اعتماد عمومی زوجین به همدیگر و  سستی ارکان خانواده، از آن جا که رکن اساسی زندگی زناشویی و خانواده در جامعه اعتماد زن و شوهر نسبت به یکدیگر بوده و تنها چیزی است که زن یا شوهر را در تحمل بعضی از مشکلات خانوادگی و کوتاهی‌ها یا  تقصیرهای طرف مقابل یاری می‌دهد، همین اعتماد و امید به وفاداری است، بدیهی که این دو سنت بدون رعایت شرایط و قیود آن و توسعه و تشویق بی رویه، با این رکن خانواده اصطکاک پیدا می‌کند و در نتیجه چنین پیوندی با کوچکترین بهانه از هم خواهد پاشید.
4. توسعه شهوت‌رانی و هوسبازی در جوامع اسلامی که علاوه بر همه آسیب‌های دیگر به تضعیف ارکان اقتصادی و سیاسی و فرهنگی جوامع خواهد انجامید.
5. کاهش سطح ازدواج‌های دائم و ریشه دار در صورت توسعه بی رویه و کج فهمی از مقوله ازدواج موقت، بدیهی است که هر چه ازدواج‌های موقت در جامعه با آسانی و بدون هیچ قید و بندی همراه باشد، جوانان به خاطر فرار از یکسری بارهای حقوقی و الزامات قانونی از ازدواج دایمی گریزان خواهند شد.
6. احتمال برخی سوء استفاده‌های حقوقی و جنسی از ناحیه هر دو طرف در صورت عدم ترسیم نظام حقوقی مشخص برای این سنت‌ها به ویژه برای ازدواج موقت، با توجه به اینکه معمولاً در جامعه ایران و بیشتر جوامع اسلامی دیگر ازدواج موقت معمولاً به صورت پنهانی انجام می‌گیرد و نیز بینش متعادل و منصفانه‌ای از این سنت‌ها در میان عرف برقرار نشده، بدیهی است که ضمن توسعه برخی روابط نامشروع در قالب این سنت‌ها و تهدید جدی این نابسامانی بر علیه دختران دوشیزه، احتمال سوء استفاده برای مردان و زنان از همدیگر و گریز از تعهدات حقوقی بسیار است و در مواقعی نیز شنیده شده که این آسیب حتی موجب آسیب‌های روحی و روانی خاصی برای طرفین شده و یا حتی هنجارهایی همچون باج‌گیری از طرفین و مانند آن به این آسیب‌ها افزوده می‌شوند.
7. «ازدواج موقت» سوژه‌ای که هر از گاهی سر بلند می‌کند!
ازدواج به عنوان یک پدیده اجتماعی در بستر پیچیده‌ترین و حساس‌ترین روابط اجتماعی میان دو جنس مخالف برقرار و به عنوان مقدمه و منشأ خانواده محسوب می‌شود که هم اکنون تغییرات اجتماعی بعد از انقلاب صنعتی، منجر به طولانی شدن فرایند جوانی که به تعبیر روانشناسان وظیفه اصلی آن جست‌وجوی هویت مستقل و استقلال‌یابی است و در نتیجه تاخیراتی در سن ازدواج شده است.
- مشکلات ازدواج موقت برای جوانان:
شرایط اجتماعی نامناسب، عدم پذیرش این نوع ازدواج در بین عرف مردم به عنوان یک راه حل واقعی، نبود مقررّاتی مناسب در بین مردم و بی مسؤلیتی برخی افراد و عدم پذیرش بعضی آثار آن(تولد فرزند و ...)، و سودجویی های برخی از افراد فرصت طلب، مشکلات زیادی را برای اجرای این سنت الهی به خصوص برای افراد جوان مجرّد ایجاد کرده است، و تا فراهم شدن شرایط بهتر فاصله های زیادی وجود دارد.
مشکل دیگری که وجود دارد این است که امکان دارد کسانی که به ازدواج موقت روی می آورند، بخواهند فقط میل جنسی را از این طریق ارضا کنند و دیگر در آینده به ازدواج دائم که رکن اساسی است و فواید زیادی دارد، روی نیاورند.
و لااقل تجارب نشان داده، که میل جنسی با کامجویی ها، هر چند به شیوه صحیح و شرعی باشد، شعله ورتر می شود، و شاید تنوع طلبی و فزونی خواهی انسان باعث شود، که با یکی دوبار صیغه موقت، انسان به آن معتاد شود و دنبال هوسرانی و شهوترانی رود که مورد نهی اسلام است و این میل، یکی از امیال نیرومندی است که افکار و افعال افراد جوان را که دنبال تحصیل، تهذیب و کار و کوشش هستید، تحت تأثیر زیادی گذاشته و مانع رشد و پیشرفت آنها می شود. لذا توصیه می شود، اگر فشار جنسی خیلی زیاد نیست و تا حدّی نیست که به گناه آلوده شوید، از پرداختن به ازدواج موقت خودداری شود.
- مشکلات ازدواج موقت برای زنان جوان:
شرایط اجتماعی نامناسب، نبود مقرراتی مناسب در بین مردم و بی مسئولیتی برخی افراد و عدم پذیرش بعضی آثار آن (بارداری و ...) و سودجویی های برخی از افراد، مشکلات زیادی را به خصوص برای زنان و دختران جوان ایجاد کرده است. لذا برخی از علما روی آوری این گونه افراد را به ازدواج موقت مناسب ندانسته و توصیه می کنند که، آنها در پی احساسات یا نیازهای زودگذر نروند، زیرا برقرار کردن یک رابطه زودگذر، بدون مصلحت اندیشی، بر آینده آنان و روحیه و وضع اجتماعی آنان اثر منفی می گذارد. بنابر این، زن باید به ازدواج موقت به گونه ای کاملا واقع بینانه توجه کرده و به دنبال آن برود. ولی اگر فشار و نیازهای جنسی به اندازه ای باشد که تحمل آن دشوار است، و می ترسد که به گناه بیافتد، آن موقع با کمال احتیاط و مراقبت های ویژه، به ازدواج موقت تن در دهد.(3)
 -ازدواج موقت دختر باکره؛ آری یا خیر؟
در این میان، دختران باکره، در برابر این مشکلات آسیب پذیرترین قشر جامعه هستند. و این کار آبرو و آینده آنها را در برابر یک ازدواج پایدار و دائم تهدید می کند. لذا آنها بیش از هر چیزی باید، درباره این سختی ها بیندیشند و تلاش کنند، و در برابر هر گونه عکس العمل جنبی زودگذر مقاومت نمایند. علامه سید محمد حسین فضل الله می گوید: «ما به ویژه به دختران باکره توصیه نمی کنیم که به تجربه ازدواج موقت دست بزنند، حتی اگر به آن نیاز داشته باشند. زیرا در آینده به دلیل عادت به آن، یا برخی حالات پیش بینی نشده، یا حساسیتهای اجتماعی که برای آبروی آنان زیانبار است، آثار منفی فراوانی بر روحیه آنان خواهد گذاشت و دیدگاه جامعه را نسبت به آن ها و فرصت های ازدواج را برای آن ها دستخوش تغییر می سازد. زیرا جوانان معمولا میل ندارند با دختری ازدواج کنند که قبلا با جوان دیگری تجربه جنسی، هر چند غیر کامل داشته است. ما شاهد بوده ایم که ازدواج هایی بر اثر پی بردن شوهر به ارتباط همسرش با فرد دیگر پیش از او، بر هم خورده است.»(4)
مشکل دیگر:
رابطه جنسی طبیعی بین زن و شوهر از عوامل مهم استحکام و دوام زندگی زناشوئی و مایه ایجاد روابط احساسی و عاطفی بین آن ها است و دختر جوانی که فعلا به نوعی این نیاز جنسی را ارضاء می کند، امکان دارد که بعدها که ازدواج دائم کرد، دچار اختلال روانی ـ جنسی شده و نتواند به خوبی همسرش را ارضاء و اشباع کند.(5) و این را همه می دانند که اولین آغوش، دلپذیر ترین نوع رابطه هاست و چشم هر مرد و زنی همیشه به دنبال آن است.
- حاصل سخن و نکات پیشنهادی:
1- از آنجا که این روش نیز مانند بسیاری از راهکارها مورد سوءاستفاده بعضی از مردان تنوع طلب قرار گرفته و مهم‌تر از آن عده ای با حمله به آن فیگور روشن فکرانه گرفته و موقعیت امروزی برای خود دست و پا می کنند، بهتر است به جای رد ازدواج موقت، نحوه اجرا و مدیریت اصولی و کاربردی آن را برنامه ریزی کرده و اجرا نمایند و به جای تخریب یک سنت اجتماعی، افراد سوء استفاده گر را با وسایل مختلف از این کار باز دارند و یا روش های دیگری را به عنوان جایگزین اعلام کرده و به بحث بگذارند.
 پیشگیری از فساد به‌ویژه آسیب های اجتماعی، از اساسی ترین نتایج ازدواج موقت است.
2- ازدواج موقت ممکن است مقدمه ازدواج دایم باشد. گاهی به وسیله این ارتباط، الفتی بین زن و مرد ایجاد می شود و یک زن و مرد جوان بدون انجام گناه با وجدانی آسوده با یکدیگر زندگی می کنند و به احتمال قوی، نتیجه رابطه آنها به ازدواج دایم ختم می شود. لذا استفاده بجا و مناسب از این دستور پسندیده می تواند به سلامت اجتماعی کمک کند.
3- اگر چه ازدواج موقت امری است شرعی اما نمی توانیم به جهات عرفی آن بی اهمیت باشیم. گاهی عدم توجه به مسائل عرفی سبب تهمت می شود و گاهی برای افراد، به جهت عدم پذیرش اجتماعی، مشکلات و ناسازگاری ها و حتی جدال هایی پیش می آید.
4- عقد موقت برای هر فردی توصیه نمی شود، برخی افراد که ظرفیت روانی محدودی دارد، در ناسازگاری های زناشویی به جای تمرکز بر حل مشکل و ناسازگاری سریع، سراغ صیغه می روند تا آنجا احساس خوشی بیشتری داشته باشند و این امر می تواند اساس خانواده را به شدت ویران کند.

- منابع کمکی برای مطالعۀ بیشتر:
1. حجّتی، احمد، در مسیر زندگی با ازدواج موقت یا دائم، ج اول، قم، مؤلف.
2. قائمی، علی، تشکیل خانواده در اسلام، تهران، امیری، ج هشتم.
3. عسگری، مرتضی، ازدواج موقت در اسلام، ترجمه محمد جواد کرمی، تهران، نشر مجمع علمی اسلامی.
4. صحتی، احمد، در مسیر زندگی با ازدواج دائم یا موقت، قم.
5. تحلیلی بر روان شناسی زن در ازدواج موقت، طلعت رافعی، نشر دائره.

 پی نوشت ها:
1. جهت اطلاع از وجوه دلالت این آیه بر ازدواج موقت و پاسخ به برخی شبهات ر.ک. به: درسنامه فقه مقارن، پاسخ به شبهات فقهی، محمد رضا ضمیری، ص 285، چاپ اول، موسسه آموزشی و پژوهشی مذاهب اسلامی، قم، 1384.
2. نساء(4) آیۀ 24.
3. فضل الله، سید محمد حسین، دنیای زن، ترجمه واحد ترجمه دفتر ژژوهشی و نشر سهروردی، تهران، دفتر ژژوهش و نشر سهروردی، 1383، ص 387.
4. فضل الله، سید محمد حسین، دنیای زن، ترجمه واحد ترجمه دفتر پژوهشی و نشر سهروردی، تهران، دفتر پژوهش و نشر سهروردی، 1383، ص387.
5. عسگری فر، حسین، نقش بهداشت روان در ازدواج، تهران. گفتگو، 1380، ص 161.