تفریح اسلامی و معضلات فضای مدرن
172 بازدید
تاریخ ارائه : 12/9/2012 9:23:00 AM
موضوع: اخلاق و عرفان

تفریح اسلامی و معضلات فضای مدرن

پرسش:
می خواستم بدونم در اسلام چرا اکثر تفریحاتی که جوانها دوست دارند حرام است؟
مثلا بازی پاسور در حالتی که شرط بندی نباشد چه مشکلی دارد؟
یا گوش دادن به موسیقی؟
به جای اینها چه چیزی را معرفی می کنید؟


  پاسخگو: مصطفی سلیمانی
پاسخ:
انسان ها برای ادامۀ زندگی و داشتن روحیه ای قوی، خواستار تنوع و تفریح هستند و یک نواخت شدن زندگی، در ادامۀ فعالیت های معمول مادی و حتی در زندگی معنوی آنان، خلل و آسیب وارد خواهد کرد. با این وجود، آیا اسلام مخالف هر گونه تفریح بوده و با آن به مبارزه بر می خیزد؟
تحقیق در منابع اسلامی، ما را به این نتیجه می رساند که اگر تفریح و سرگرمی در حدی باشد که موجب غفلت انسان از خداوند و دوری از هدف اصلی زندگی نشده و نیز رفتارهای حرامی در جریان این سرگرمی ها وارد نشود، نه تنها منعی از آن وجود ندارد، بلکه آنچه از قرآن و روایات برداشت می شود، این است که چنین تفریحاتی کاملاً مورد تأیید بوده و نقش آن در ادامۀ یک زندگی سالم انکار ناپذیر است.
- تفریحات و سرگرمی ها از دیدگاه اسلام:
تفریح سالم زمانی مناسب است که تنها یک بخش از زندگی انسان را تشکیل داده و کمکی برای پیشبرد اهداف مادی و معنوی انسان باشد، اما نباید این سرگرمی ها به حدی گسترش یابد که تمام عمر انسان را تحت پوشش خود قرار دهد.
امام علی(ع) در این زمینه می فرمایند: «تمام عمر خود را با بطالت و تفریح سپری نکن که نتیجه اش آن است که برای جهان آخرت هیچ توشه ای نیندوخته باشی.»(1) و نیز می فرمایند:«لهو و خوش گذرانی، انسان را از امور جدی باز می دارد.»(2)
اگر گاهی مشاهده می کنیم که بزرگان دینی ما، مردم را از پرداختن به لهویات بازمی دارند و به عنوان نمونه، بیان می دارند که: «اسلام شوخى ندارد؛ همه‏اش جدّى است، هزل ندارد؛ لغویات ندارد؛ لهویات ندارد؛ همه‏اش جدّى است، جدّیات است.»(3) دلیلش این نیست که تفریح حرام است، بلکه توصیه این بزرگواران، آن است که سرگرمی ها نیز باید هدفمند طراحی شوند که در این صورت، تفریح نیز نه تنها حرام و مکروه نخواهد بود، بلکه امری لازم در زندگی جدی انسان به شمار خواهد آمد.
- با توجه به مقدمه بالا به این نتیجه می رسیم که هر تفریحی حرام نیست و اگر مرتکب حرامی دیگر نشویم، می توانیم برای تنوع در زندگی، تفریحاتی نیز داشته باشیم، اما نکات زیر را نباید از یاد ببریم:
1- حتی هنگام تفریح و سرگرمی های حلال نیز نباید از یاد خداوند غافل شد.
خداوند به افراد با ایمان توصیه می کند که حتی اموال و فرزندانشان، آنان را از یاد خدا غافل نکند.(4) در جای دیگر می فرماید که مؤمنان واقعی افرادی هستند که خرید و فروش و تجارت (که اموری مباح و لازم هستند)، آنان را از یاد خدا باز نمی دارد.(5) به فرمودۀ امیر المؤمنین(ع)، هر چه انسان را از یاد خداوند باز دارد، تفاوتی با قمار ندارد.(6)
2- سرگرمی هایمان، تمام فکرمان را مشغول نکند، تا جایی که حتی زمانی که تفریحمان به پایان رسیده و در ظاهر به عبادت و نماز مشغولیم، اندیشۀ ما هنوز در دنیای تفریحات سیر کند؛ چون خداوند، خواسته های فردی که با افکار پراکنده به دعا برمی خیزد، را اجابت نخواهد کرد.(7)
امام خمینی(ره)، در این راستا و در نکوهش توجه بیش از حد به موسیقی، چنین اظهار می دارد: «تمام توجه، تمام این مغز، مغز موسیقى مى‏شود. به جاى مغز جدّى، مغز لَهْوى مى‏نشیند. باید یک آدمى باشد که به سرنوشت خودش فکر کند، این فکر را از او گرفته‏اند.»(8)
3- سرگرمی ها هدفدار باشد؛ زیرا یک کار می تواند با چند نیت متفاوت، احکامی گوناگون داشته باشد.
یکی از شیعیان، نظر امام صادق(ع) را در مورد شکار که نوعی سرگرمی است جویا شد. امام در پاسخ، شکارچیان را به سه گروه تقسیم کردند: گروهی برای تأمین آذوقۀ خانوادۀ خود اقدام به این کار می کنند. شغل گروه دوم، شکار است و از این راه کسب درآمد می کنند و آخرین گروه نیز فقط برای خوشگذرانی دست به این کار می زنند. گروه اول و دوم، مشکلی ندارند، اما فرد با ایمان فرصت نمی کند که (روزها و هفته ها را) به دنبال شکاری که هیچ نفعی به او نمی رساند، سپری کند (و به عبارتی در گروه سوم قرار گیرد).(9)
بر این اساس، شکاری که جز از بین بردن محیط زیست، فایده دیگری ندارد، تفریح سالم به شمار نمی آید، اگرچه با هدفی متفاوت می تواند، هم تفریح و هم کسب درآمد باشد.
4- چون هر فرد، به درونش، آگاه تر از دیگران است،(10) خود او بهترین گزینه برای تشخیص هدف تفریح است که آیا انگیزه اش، تنوع در زندگی و آماده شدن برای تلاش های جدی است و یا گذران عمر به بطالت.
5- هنگامی که به همراه دیگران در حال تفریح هستیم، باید مراقب باشیم که هیجانات خود را کنترل کرده و احترام طرف مقابل را رعایت کنیم؛ چون گاهی «اول تفریح با بازی و سرگرمی شروع شده و آخر آن به نزاع و درگیری می انجامد.»(11)
- علّت حرام بودن بازی با آلات قمار بدون شرط بندی چیست؟
هر چیزی را که پروردگار  حکیم دستور به انجامش می دهد در واقع دارای مصلحت و فایده و هر چیزی را که از آن منع می کند و دستور به ترکش صادر می کند، برای بندگانش دارای مفسده و ضرر است. امّا ممکن است عقلِ محدود ما نتواند این مفسده و منفعت را درک کند.
چه بسا در بازی با آلات قمار، حتی بدون شرط بندی نیز مفسده ای وجود داشته که پروردگار حکیم و دانا آن را حرام و از آن نهی کرده است. از جملۀ مفاسد که در آیۀ «یُرِیدُ الشَّیْطانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ»(12) بیان شده، این است که موجب می شود انسان از یاد خدا و نماز غافل شود، و دیگر این که موجب کینه و دشمنی می شود.
دلیلِ حرمت بازی با آلات قمار (حتی بدون شرط بندی)، اطلاق آیات و روایات ناهیه از قمار است که مشروح آن در کتاب های فقهی بیان می شود. در صورتی که تمایل داشتید، نامۀ دیگری مرقوم فرمایید، تا دلایل را برایتان بیان کنیم.
- حاصل سخن اینکه:
1- در خصوص بازی کردن با پاسور (ورق بازی) بدون برد و باخت و برای سرگرمی با توجه به این که در بین برخی از جوانان عادی شده، مراجع عظام فرموده اند: بازى با ورق‏هایى که عرفاً، آلات قمار محسوب مى‏شوند (پاسور)، مطلقا جائز نیست (چه با برد و باخت و چه بدون برد و باخت)، ولى بازى با ورق‏هایى که عرفاً آلت قمار محسوب نمى‏شوند؛ مثل ورق هایی که نوعی بازی فکرى محض بدون شرط بندى بوده و متضمّن مفاهیم علمى و دینى باشند، جایز است یا ورق‏هایى که با چیدن آنها به نحو خاصى، بعضى از شکل ها مثل موتور سیکلت یا ماشین و مانند آن ایجاد مى‏شود بدون شرط بندى اشکال ندارد.(13)
2- در برخی روایات، پا از این فراتر گذاشته شده و نوع سرگرمی ها را با توجه به ویژگی های افراد مشخص نموده و به عنوان نمونه، بیان داشته که پارچه بافی، سرگرمی خوبی برای یک زن نیکوکار است.(14) و یا در حدیثی دیگر، نگهداری و تربیت اسبان سواری و نیز مسابقات تیراندازی از سرگرمی های مناسب اعلام شده است.(15)


- پی نوشت ها:
1. آمدی، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، ۱۳۶۶ هـ ش. ص ۴۶۱، ح ۱۰۵۶۲.
2. همان، ح ۱۰۵۵۰.
3. صحیفه نور، امام خمینی(ره). ج ۹، ص ۴۵۴.
4. منافقون(63) آیۀ  ۹. «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّه‏»
5. نور(24) آیۀ ۳۷. «رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّه‏».
6. شیخ طوسی، الامالی، انتشارات دار الثقافه، قم، ۱۴۱۴ هـ ق. ص ۳۳۶، ح ۶۸۱.
7. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، دار الکتب الإسلامیة، تهران، ۱۳۶۵ هـ ش. ج ۲، ص ۴۷۳، ح ۲٫
8. صحیفه نور، امام خمینی(ره). ج ۹، ص ۴۶۴.
9. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، مؤسسة الوفاء، بیروت، ۱۴۰۴ هـ ق. ج ۷۳، ص ۳۵۶، ح ۲۲.
10. قیامت(75) آیۀ ۱۴. «بَلِ الْإِنْسانُ عَلى‏ نَفْسِهِ بَصیرَة»
11. آمدی، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، ۱۳۶۶ هـ ش. ص ۴۶۱، ح ۱۰۵۵۴.
12. مائده(5) آیۀ 91. «شیطان مى‏ خواهد به وسیله شراب و قمار، در میان شما عداوت و کینه ایجاد کند، و شما را از یاد خدا و از نماز بازدارد»
13. امام خمینی ،استفتائات،ج ۲،ص ۱۰، س ۲۲.
14. شیخ صدوق، علل الشرایع، انتشارات مکتبة الداوری، قم، بی تا. ج ۲، ص ۵۸۳، ح ۲۳.
15. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، دار الکتب الإسلامیة، تهران، ۱۳۶۵ هـ ش. ج ۵، ص ۵۰، ح ۱۳.