حُرمت شکنی در حریم عشق... [به مناسبت 23 محرم، سالگرد تخریب حرمین امامین عسکریین و سرداب مقدس]
182 بازدید
تاریخ ارائه : 12/5/2012 5:28:00 PM
موضوع: تاریخ و سیره

حُرمت شکنی در حریم عشق...
 [به مناسبت 23 محرم، سالگرد تخریب حرمین امامین عسکریین و سرداب مقدس]

اشاره:
شش سال پیش در بیست و سومین روز از ماه محرم، اشغالگران و تروریستهای مزدور آنان، در جنایتی هولناك، در شهر سامرا، به تخریب حرم مطهر حضرت امام هادی علیه السلام و امام حسن عسكری علیه السلام دست یازیدند و لعن و ننگ و نفرین ابدی را برای خویش خریدند.
به بهانه سالگرد تخریب حرمین امامین عسگریین علیهم السلام در سامرا، نگاهی تاریخی به آستان عسکریین و موقعیت تاریخی و جغرافیایی شهر سامراء داریم.

   نویسنده: مصطفی سلیمانی

- حرکت بى سابقه در طول تاريخ:
بامداد است؛ هنگام اذان صبح. همه جا تاریک است. انگار تمام تاریکى تاریخ یکجا جمع شده، انگار شب نمى‏خواهد چنبره‏اش را از روى زمین جمع کند. ولوله‏اى شهر را فرا گرفته، عجیب وضعیتى است.
مى‏گویند عده‏اى با لباس نیروهاى امنیتى عراق، وارد صحن حرم عسگریین علیهماالسلام شده‏اند و پس از بستن دست و پاى خدام و نگهبانان حرم که اتفاقا آن شب برخلاف رویه معمول، تعدادشان خیلى کم بوده، دو بمب قوى را یکى در سرداب و دیگرى را زیرگنبد در کنار ضریح مطهر قرار داده‏اند و به سرعت آنجا را ترک کرده‏اند و بعد ...
قسمت‏هاى زیادى از گنبد طلاپوش سامرا از بین رفت، یکى از گلدسته‏ها فرو ریخت، سرداب ویران شد و قلب‏هاى بسیارى شکست. آن شب سامرا عزادار شد. نجف و کاظمین و کربلا و بقیع عزادار شدند، شیعه عزادار شد. آن شب بشریت براى همیشه تاریخ عزادار شد.
بررسى چرايى و علل وقوع اين حادثه دردآلود و تلخ، جداي از واقعيت حزن‏انگيز آن، امرى لازم و ضرورى به نظر مى‏رسد.
اين اهانت به حرم ائمه معصومين تقريبا در طول تاريخ بي‌همتاست و جز اهانت و‌ها‌بيان سلفى و حکام بنى‌العباس به مرقد حضرت امام حسين در کربلا، نظيرى براى آن نمى‏توان يافت.
- تاريخچۀ بقعه و آستان عسكريين:
بقعه و آستان عسكريين، امام هادي و امام حسن عسكري سلام الله عليهما، شهر تاريخي سامراء را در تاريخ به عنوان شهر مذهبي ثبت كرده است. تلاش و همت قابل تقدير و تحسين خليفه ها و حكم رانان دوره هاي اسلامي و بزرگ مردان ديني و سياسي براي احيا و توسعه حرم مطهر، آن شهر را زنده نگه داشته است.
1- بنای اولیۀ حرم:
امام هادي عليه السلام علي بن محمد بن علي بن موسي الرضا در دوم رجب 214 در قريه ابواء نزديك مدينه به دنيا آمد و در عصر متوكل، براساس اجبار او، در 243 ق از مدينه رهسپار سامراء شد، زيرا شنيده بود كه در مدينه پيروان و طرف داراني يافته و او را امام مي دانند.[ابن خلكان، وفيات الاعيان و انباء ابناء الزمان، 2/435] آن حضرت در مسير راه خود ابتدا وارد بغداد شد و مورد استقبال فراوان قرار گرفت و آن گاه به سامراء رفت. ايشان در طول دوران امامت تحت نظر متوكل و سپس مستعين و معتز قرار داشت. بيست سال و نه ماه در سامراء اقامت كرد و سرانجام، در روز چهارشنبه 26 جمادي الآخر 254 در منزل خود، كوي معروف به «شارع ابواحمد»، از دنيا رفت.
تشييع جنازه ايشان با شكوه فراوان و گريه و شيون دوست دارانش برگزار شد و او را به منزل خود بازگردانده در همان خانه شان به خاك سپردند.[يعقوبي، تاريخ يعقوبي، ترجمه عبدالمحمد آيتي، 1/513، 535 ـ 536] اين خانه را امام هادي از فرزند يك نصراني خريده بود و بسيار بزرگ و وسيع بود و ظاهراً تمامي صحن شريف امروزي را در برمي گرفت.
براساس منابع، پيكر آن بزرگوار را وسط حياط خانه اش دفن كردند و چندي بعد فرزندش، حسن بن علي ملقب به عسكري(ف 260 ق) را در كنار قبر او به خاك سپردند.[ابن خلكان، همان، 1/373]
اين خانه در حلقه پادگان هاي نظامي قرار داشت و زائران و دوست داران آن دو بزرگوار از پنجره اي كه به سمت خيابان باز شده بود آنان را زيارت مي كردند و در مسجد مقابل، كه اكنون رواق پشت سر مطهر است، نماز زيارت مي خواندند.[مصلح الدين مهدوي، تاريخچه شهر سامرا، 27 ـ 28]
توليت، حفظ و نگه داري اين مكان در دست شيعيان بود. امام حسن عليه السلام خادمي داشت كه در اين خانه ساكن بود و هرگاه قسمتي از آن خراب مي شد آن را ترميم مي كرد. اين امر تا 328 ق، پايان عصر غيبت صغري، ادامه داشت.[صحتي سردرودي، سيماي سامرا، سيناي سه موسي، 75 ـ 76] اين شايد نخستين بنايي باشد كه بر فراز قبر آن بزرگواران قرار داشت.
2- اولین مرقد:
اما بناي مرقد توسط ناصر الدوله حمداني شيعي، برادر سيف الدوله، براي قبر اين دو بزرگوار ساخته شد. او در 333 ق، اطراف سامراء را ديوار كشيد.[موسوي الزنجاني، جوله في اماكن المقدسه، 125] قبه اي براي حرم بناكرد و روي صندوق قبر پوشش قيمتي قرار داد و خانه هايي را در اطراف حرم براي زائران ساخت.
از ديگر پادشاهان آل بويه كه در اين راه منشأ اثر شده اند مي توان معزالدوله را نام برد. او در 337 ق گنبد و صحني براي حرم ساخت و حوض و سردابي در آن تعبيه كرد و ضريحي از چوب پيرامون قبر برافراشت.[ميلاني، عتبات عاليات عراق، 176 ـ 176؛ مصلح الدين مهدوي، همان 28] اين سومين عمارتي بود كه برپا مي شد.
عضد الدوله ديلمي، اقدام هاي زيادي در بازسازي و توسعه حرم امامان شيعه انجام داد که می توان به كارهاي او در خصوص حرم امام حسين عليه السلام و امام علي عليه السلام اشاره كرد. وي در تزيين و تجهيز حرم عسكريين نيز تلاش هاي بسزايي كرد. در  368 ق حرم را با ساج تزيين نمود و ضريح را با پارچه ديبا پوشانيد، رواق و صحن را بازسازي كرد و پيرامون صحن را نيز ديوار كشيد. از ديگر كارهاي او بازسازي گنبد و ضريح مرقد بود[موسوي الزنجاني، همان، 126؛ مصلح الدين مهدوي، همان، 30] كه عمده اين كار را با طرح و نقشه هاي جديدي به اجرا درآورد. اين كار پنج سال طول كشيد و ساختار اصلي آن هم چنان موجود است.
3- بازسازي و تعمير مقبره ها:
از ديگر كساني كه به بازسازي و تعمير مقبره ها اقدام كردند مي توان ارسلان بساسيري را نام برد. وي پس از آن كه بغداد را تصرف كرد، در 445 ق تعميراتي بر حرم انجام داد ؛ بنايي از گچ و آجر برمرقد ساخت و دو ضريح از چوب ساج بر قبر دو امام همام نصب[دايرة المعارف تشيع، 1/93 ؛ مهدوي، همان، 30] و اطرافش را با طلا تزيين كرد. اين بنا تا 640 ق باقي بود ولي آن دو ضريحي كه بساسيري ساخته بود در آتش سوخت و همان سال دو ضريح زيباي ديگري توسط ابن طاووس جاي گزين آن شد.[حسيني الجلالي، مزارات اهل البيت و تاريخهما، 139 ـ 140]
سلطان بركيارق بن ملك شاه، از پادشاهان سلجوقي، نيز به تعمير و بازسازي حرم همت گماشت. وزير شيعي او، مجد الملك قمي براوستاني، در 495 ق باني اين كار شد. او كف حرم را سنگ فرش و رواق ها را تعمير كرد و حجره هايي در صحن ساخت. درهاي نفيسي با چوب هاي گران بها در آن تعبيه كرد[دايرة المعارف تشيع، 1/93، مهدوي، همان، 32] و اطراف حرم را ديوار كشيد. اين كار در دوران خلافت مقتدي بالله عباسي انجام گرفت.
در 606 ق حرم عسكريين دچار آتش سوزي شد و بخش هايي از آن آسيب ديد. خليفه الناصر لدين الله در ميان خلفاي عباسي تنها خليفه اي است كه نسبت به شيعه و پيشوايان عسكريين محبت و ارادت ميورزيد. وي در 606 ق، پس از آتش سوزي، تعميراتي بر آستان سامراء انجام داد، از جمله براي سرداب غيبت دري بسيار قيمتي، زيبا و منقوش نصب كرد كه تا كنون پابرجاست.[دايرة المعارف تشيع، همان جا؛ حسيني الجلالي، همان، 141] او با نصب اين در اجازه نداد كسي از خاك حوض سرداب به عنوان تبرك برگيرد. سپس اسامي دوازده امام شيعه را اطراف حوض حك كرد.[موسوي الزنجاني، همان، 126]
در 640 ق بقعه شريف، براي بار دوم، آتش گرفت. اين حريق بر اثر سقوط يك شمع بزرگ، كه حرم را روشن مي كرد، رخ داد. در اين واقعه ضريحي كه ارسلان بساسيري ساخته بود در آتش سوخت. پس از آن المستنصر بالله، آخرين خليفه عباسي، به بازسازي حرم عسكريين، به ويژه ضريح ياد شده، پرداخت. اين كار تحت اشراف احمد بن طاووس، از عالمان بزرگ و محدثان شيعه(ف 732 ق) انجام پذيرفت.[دايرة المعارف تشيع، 93؛ صحتي سردرودي، همان، 79] خليفه مسجد و مدرسه هاي زيادي را در سامراء بنا كرد و حوزه علميه تشيع را در قرن هفتم رونق بخشيد. اين تلاش ها نيز با همت وزير شيعي او مزيد الدين ابن علقمي صورت گرفت.[مهدوي، همان، 35 ؛ صحتي سردرودي، همان، 79 ـ 80]
4- تزئینات حرم:
در عصر ايلخانان مغول، شيخ حسن ايلكاني، مؤسس سلسله شيعي جلايريان، در 740 ق تعميرات گسترده اي در آستان عسكريين انجام داد. او گنبد و مناره هايي براي حرم ساخت و درِ رواق ها را بازسازي و ضريح را تزيين كرد.[دايرة المعارف تشيع، 93؛ موسوي الزنجاني، همان، 126]
شاه اسماعيل حرم و رواق ها را با فرش هاي ابريشمي فرش و قنديل هاي طلا و نقره به حرم تقديم كرد و پس از انجام تعميراتي در آستان، براي خادمان حرم حقوق و مستمري تعيين كرد.[دايرة المعارف تشيع، 93] شاه سلطان حسين در 1106 ق حرم مطهر را بازسازي كرد و چهار صندوق براي مرقد دو امام، هم چنين نرجس خاتون و حكيمه خاتون قرار داد و ضريح زيبايي از فولاد ساخت و درهايي نفيس به سامراء فرستاد و زمين حرم را سنگ فرش كرد.[مهدوي، همان، 37]
نادرشاه در 1156 ق، تعميراتي برحرم انجام داد و همسرش رضيه بيگم، دختر سلطان حسين صفوي، كاشي كاري هاي گنبد و صحن را بازسازي كرد.[صحتي سردرودي، همان، 81]
در آغاز قرن سيزدهم، احمد خان دنبلي، حاكم آذربايجان، مستوفي الممالك را مأمور بازسازي آستان عسكريين كرد. در اين عمليات، تغييرات اساسي و كامل در حرم و سرداب انجام[موسوي الزنجاني، همان، 126] و يكي از درهاي حرم عوض شد. در كتيبه اي برجاي مانده از اين تعميرات نام ميرزا محمد رفيع ديده مي شود.[مهدوي، همان، 38] اين تعميرات به سبب كشته شدن احمد خان دنبلي ناتمام ماند و فرزندش، حسينقلي خان دنبلي، 25 سال بعد آن را دنبال كرد. او كاشي هاي گنبد را بازسازي نمود و براي زائران حمام، كاروان سرا و مسجد احداث كرد. علامه ميرزا محمد سلماسي و فرزندش شيخ زين العابدين بر اجراي اين تعميرات و بازسازي نظارت داشتند.[پيشين، 39. او دو قبر براي احمد خان دنبلي و پدرش در رواق امامان قرار داد] حسينقلي خان بر روي مزار نرگس خاتون و حكيم خاتون نيز ضريحي تعبيه كرد.[همان، 40]
5- توسعه و بازسازي حرمين در عصر قاجار:
در عصر قاجار، توسعه و بازسازي حرمين ادامه يافت. براساس وصيت اميركبير، شيخ عبدالحسين تهراني، معروف به شيخ العراقين، تعميرات كامل و همه جانبه اي را با ثلث اموال امير كبير برحرم انجام داد كه عبارت بود از : طلا كاري گنبدهاي منور، تعمير صحن و ايوان، تعبيه سنگ هاي مرمر سبز در ديوارهاي رواق ها و حرم، ترميم بخش هايي از ديوارهاي صحن و كاشي كاري آن ها.[صحتي سردرودي، همان، 82؛ موسوي الزنجاني، همان، 126] اين كار در 1285 ق پايان يافت. در دوران حضور ميرزاي شيرازي، كه حوزه علميه سامراء رونق فراواني يافت،[حسن الامين، الاعيان الشيعه، 1/367] كارهايي در تزيين و بازسازي حرم انجام شد ؛ سنگ فرش كردن صحن، آينه كاري برخي رواق ها و حرم، نصب ساعت بزرگ برسر در بزرگ ورودي، تهيه پرده هاي قيمتي و نفيس براي درهاي حرم و رواق ها، ساخت مدرسه اي جهت سكونت و تحصيل طلبه هاي علوم ديني و ساير كارهاي عمراني ديگر حاصل آن دوره است.[مهدوي، همان، 41 ـ 40] اين تعميرات در زمان آيت الله محمد تقي شيرازي نيز ادامه يافت و تكميل شد.
در 1355 ق آستان مقدس مورد دست برد عده اي قرار گرفت و قنديل هاي طلا و نقره به سرقت رفت. اندكي از طلاي گنبد را نيز كندند و با خود بردند. در اين هنگام يكي از نيكوكاران ايراني به نام حاج علي اصفهاني كهربايي به جبران خسارت وارده بر آمد. او ضريحي از نقره روي قبرهاي مطهر گذاشت. هر دو مناره حرم را طلاكاري كرد و خانه هاي اطراف صحن را خريد و آن را توسعه داد.[صحتي سردرودي، همان، 84؛ حسيني الجلالي، همان، 140] بيشتر هزينه هاي اين كار را خودِ او از هزينه شخصي اش پرداخت. در دهه هاي اخير حرم مطهر توسعه فراواني يافته و در آن تعميرهاي زيادي انجام گرفته است.
6- صندوق، ضريح و مدفونین:
صندوق هايي از چوب ساج روي مزار دو امام همام نصب گرديد كه بعدها در آتش سوزي سال 640 ق در آتش سوخت و پس از آن، قبر را با كاشي و گچ پوشاندند. در اواخر قرن چهاردهم هجري، صندوقي نفيس و خاتم كاري شده بر روي قبرهاي امام هادي و عسكري نصب شد.[دايرة المعارف تشيع، 94] اين اثر از كارهاي استاد محمد صنيع خاتم، از هنرمندان اصفهاني بود.
در قرن چهارم، معزالدوله ديلمي ضريحي از چوب بر روي اين صندوق ها تعبيه كرد كه در دوره هاي بعد بازسازي و مرمت شد. چندي بعد، در عصر صفوي، اين ضريح چوبي در آتش سوخت و از بين رفت و از آن به بعد، يك ضريح فولادي، كه به دستور سلطان حسين صفوي در 1116 ق ساخته شده بود، جاي گزين آن گرديد و برفراز چهار قبر نصب شد. چنان كه مي دانيم، در داخل اين ضريح و روضه منوره، غير از دو امام بزرگوار، نرجس خاتون، مادر حضرت مهدي، و حكيمه خاتون، دختر امام جواد عليه السلام و عمه امام عسكري، دفن شده اند. قبر حليمه يا حكيمه خاتون در پايين پاي دو امام بزرگوار قرار دارد.[اديب الملك، سفرنامه اديب الملك به عتبات، 100؛ ميلاني، عتبات عاليات عراق، 186]
امام هادي(عليه السلام) در قسمت قبله، ضلع جنوبي و امام عسكري پشت سر ايشان، برابر ضلع شمالي ضريح كنوني، دفن شده اند.[زماني، سرزمين خاطره ها، 38، 39] ضريحي كه به دستور سلطان حسين ساخته شده بود تا دوران فتحعلي شاه قاجار باقي بود تا اين كه وي ضريحي از نقره با پايه اي چوبي به جاي آن نصب كرد.[مهدوي، تاريخچه سامراء و آستان عسكريين، 43]
در 1360 ق اسماعيليان هند براي مرقد امام حسين عليه السلام ضريحي از نقره ساختند و ضريح قبلي را، كه ناصر الدين شاه ساخته بود، تعمير كردند و به سامراء بردند.
در 1375 ق / 1335 ش، هنرمندان اصفهاني ضريح بسيار زيبايي از طلا و نقره ساختند كه استاد محمد صنيع خاتم از جمله آن هنرمندان بود. اين ضريح روي چهار قبر مطهر نصب شد[دايرة المعارف تشيع، 94] و امروزه، هم چنان بر روي آن قبرها قرار دارد. طول اين ضريح 5/3 و عرض شش گوشه آن 26 متر است. اطراف آن داراي هفده دهنه شبكه و دو درِ ورودي از طلا و نقره براي راه يابي به داخل است. روي ضريح شش گلدان طلا و ميان آن ها تاج هاي طلا قرار دارد. در گوشه هاي بالاي ضريح اسماء الهي نوشته شده و حاوي سه رديف كتيبه است؛ يك رديف شعرهاي شاعر معاصر اصفهاني، محمد حسين صغير، در مدح امامان است. رديف دوم شامل احاديثي در فضيلت هاي اهل بيت است و رديف ديگر سوره هل اتي را به خط استاد حبيب الله فضائلي، از خوشنويسان مشهور اصفهان، در خود دارد كه در دوره حاضر نوشته شده است.[مهدوي، همان، 44][منبع: عتبات عاليات عراق؛ دكتر اصغر قائدان]
 -چرا عراق؟ چرا سامرا؟
کشور عراق به خاطر موقعيت خاصى که در ميان کشورهاى اسلامى دارد، از قديم الايام محل کشمکش و نزاع بوده است. سابقه طولانى تاريخى در کنار ساختار متنوع جمعيتى از شيعه و سنى تا يهودى و مسيحى و زرتشتى و همچنين اقوام مختلف کرد و عرب و ترکمن از يک سو و همسايگى اين کشور با کشورهايى که سيستم‏هاى فرهنگى و حکومتى متفاوت و گاه متضاد دارند از ترکيه و سوريه گرفته تا جمهورى اسلامى و عربستان سعودى همه و همه باعث شده تا اين کشور از تنوع ديدگاه‏ها و فرق سياسى، مذهبى و فرهنگى برخوردار باشد، تنوعى که در بيشتر اوقات عامل تضاد و تخاصم نيز بوده است.
در اين بين شهر سامرا نيز موقعيتى خاص دارد. اين شهر در منطقه‏اى سنى نشين واقع شده و حتى توليت حرم مطهر حضرت امام‌ها‌دى عليه‌السلام و حضرت امام حسن عسگرى عليه‌السلام در سال‌هاي گذشته فردى از اهل سنت بوده است. اما بدليل وجود اين حرم مطهر، شيعيان نيز در اين شهر چه به عنوان زائر و چه به عنوان مجاور، حضور پررنگي دارند. همچنين شهر سامرا در مناسبت‏هاى مختلف اين شهر پذيراى دسته‏هاى مختلف عزادار از مناطق مختلف عراق است. اما به دليل وجود اختلاف و در پاره‏اى موارد تضاد بين عقايد شيعه و اهل سنت، گاه درگيرى‌ها‌يى بين آنها صورت مى‏گيرد. با اين سابقه ذهنى، سامرا، محل مناسبى براى ايجاد يک درگيرى فرقه‏اى محسوب مى‏شود.
سامرا به دليل موقعيت جغرافيايى مناسب و وجود پل در ورودي شهر از امکان ويژه‌اي  براي کنترل ورود و خروج افراد برخوردار است.
- سوء استفادۀ دشمن از تخریب حرم:
جداى از دخالت يا عدم دخالت نيروهاى اشغالگر و حضور مستقيم آنان در کارگردانى در اين حادثه، عملکرد بنگاه‏هاى خبرپراکنى غربى بسيار مبهم و سوال برانگيز است. خبرگزارى‏هاي غربي با ارسال اخبار جهت‌دار سعى در القاى اين امر داشتند که اين انفجار نتيجه درگيرى فرقه‏اى شيعيان و اهل سنت است. شبکه‏هاى تلويزيونى غربى با ارسال اخبار مختلف و در پاره‏اى موارد کذب سعى در تحريک شيعيان براى حمله به مساجد اهل سنت را داشتند. بسيارى از اين خبرگزارى‏ها در ساعات نخستين وقوع حادثه با انتخاب تيترهايى مثل «جنگ فرقه‏اى در عراق» و يا «جنگ شيعه و سنى» و تيترهاى مشابه بر روي خروجى تلکس‌ها‌ي خود سعى در القائات خاص به مخاطبان داشتند.
کشف تعدادى جسد در شهرهاى مختلف عراق از جمله بغداد و بصره و متعاقب آن انتساب اين جنايت به شيعيان در کنار پوشش خبرى گسترده شبکه‏هاى غربى از اين واقعه، و پخش مکرر صحنه‏هاى دردآورى از بناى نيمه ويران حرمين سامرا در کنار تظاهرات مردم خشمگين سامرا، که گاه در دست بعضى از آنان اسلحه هم مشاهده مى‏شد، بيشتر به خاطر اين است که احساسات پاک شيعيان و برادران اهل سنت تهييج شده و با تحريک آنان مقدمات يک جنگ فرقه‏اى در عراق و متعاقب آن در کل سرزمين‏هاى اسلامى ايجاد شود.
- سرداب مقدس:
 در وراى تمام مسايل مطرح شده اين نکته قابل تامل است که چرا اين انفجار و حمله در اين زمان خاص يعنى چهارشنبه صبح انجام شده است. طبق روايات، حضرت حجت(عج) چهارشنبه صبح به بارگاه مقدس پدر و جدشان تشريف مى‏برند و در سرداب معروف که محل غيبت ايشان نيز مى‏باشد به نماز مى‏ايستند. همزمانى اين دو واقعه جاى تامل دارد.
هنگامى که يک فرهنگ در تقابل با ديگري به نقطه تضاد مى‏رسد، اگر نتواند در بحث‏هاى معرفتى و ايدئولوژيکى نظرى بر او فائق آيد، نمادهاى فرهنگي مقابل را هدف قرار مى‏دهد. مهدويت و جامعه مهدوى يکى از ويژگى‏هاى اساسى تفکر شيعه است. مکان‏هايى چون مسجد سهله در کوفه و يا سرداب سامرا، هر کدام نمادى از اين ويژگى تفکر شيعى به حساب مى‏آيند.
1- حمله به نماد مهدویت:
انديشه مادى غرب، در تقابل با مکتب اسلام شيعى به بن بست رسيده است و به همين دليل درصدد حمله به نمادهاى اين تفکر برآمده است. حمله وحشيانه به مسجد سهله و کشتار وحشتناک شيعيان به بهانه حضور نيروهاى جيش‌المهدى در آن مکان را همه به ياد داريم. حمله‌اي که هدف اصلي آن مسجد سهله بود نه چيز ديگر. اخبار جسته و گريخته‌اي که در ابتداي ورود اشغالگران از شکنجه علما و روحانيون شيعه براي گرفتن اطلاعات در مورد مکان زندگي حضرت حجت(عج) و خصوصيات ايشان توسط نيروهاي اشغالگر و سرويس‌ها‌ي امنيتي و اطلاعاتي آنان از يادمان نرفته است. به نظر مى‏رسد حمله ددمنشانه گذشته نيز، نماد مهدويت در تفکر شيعى را هدف گرفته است، و در پى آن بوده تا با تخريب مرقد مطهر حضرت امام‌ها‌دى عليه‏السلام و امام عسگرى عليه‏السلام و همچنين سرداب سامرا، اين انديشه را با چالش مواجه کند، اما غافل از اين که مشيت خدا بر اين قرار گرفته است که آينده زمين به دستان مهدى موعود سپرده شود و هيچ مشيتى بالاتر از مشيت الهى نيست.
2- سرداب غیبت چیست و کجاست؟
امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به مشیت الهی، بر همه جا احاطه دارند و در هر مکان می توان برای ظهور آن حضرت دعا و استغاثه کرد؛ اما بعضی مکان ها از اهمیت ویژه ای برخوردارند. یکی از این مکان ها، سرداب مقدس سامرا یا سرداب غیبت می باشد.
سرداب، همان زیرزمینی است که در مناطق گرمسیری، برای در امان بودن از گرمای تابستان، در خانه ها ساخته می شد. امام هادی علیه السلام وقتی وارد سامرا شد، برای آسایش اهل بیت خود و محافظت از گرما، چنین سردابی ساخت.و بعد از شهادت، به امام عسکری علیه السلام منتقل شد.
 سرداب مقدس، مکانی بود که امام هادی و امام عسکری علیه السلام و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در آن، به راز و نیاز با خدا مشغول می شدند.
این سرداب، امروز در ضلع شمال غربی صحن های عسکریین علیهم السلام و در پانزده متری بقعه و حرم مطهر قرار دارد.
این صحن، به طول شصت و عرض بیست متر و دارای ایوان و شبستان می باشد. روی سرداب، مسجدی وجود دارد که به مسجد صاحب مشهور است. بر فراز مقام غیبت یا سرداب، گنبدی کاشی کاری قرار دارد.
بر مدخل ورودی سرداب، دری نصب شده که به «باب الغیبة» معروف می باشد و پشت آن، اتاق کوچکی به طول 2 متر عرض 5/1 متر وجود دارد که به محل غیبت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف مشهور است.
چاهی معروف به «چاه غیبت» نیز در گوشه همین اتاق وجود دارد؛ ولی در متون معتبر شیعی، به چاه غیبت یا محل غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره نشده است و بزرگان شیعه نیز به انکار آن پرداخته اند.
3- وجه تسمیۀ سرداب:
علت این نامگذاری این است که چون عده ای از زائران در داخل سرداب، از حوضی که محل وضوی امام هادی و عسکری علیهم السلام بوده به عنوان تبرک خاک بر می داشتند کم کم به چاه غیبت معروف شد. همین دستاویزی شد تا عده ای از ناآگاهان داستان سرایی هایی کنند و به شیعه نسبت دهند که آنان معتقدند امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف پس از ورود به سرداب، در داخل چاه ناپدید شده است و تا روز ظهور، آن جا به سر می برد.
 در صورتی که در منابع معتبر ما آمده است که امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در زمان غیبت، میان مردم رفت و آمد دارد و مکان خاصی برای حضرت نام برده نشده، و همه ساله در مراسم معنوی حج شرکت می کند. هیچ یک از علمای شیعه معتقد نیستند امام تا هنگام ظهور، داخل سرداب است و از آن جا ظهور می کند؛ بلکه در روایات ما آمده است امام علیه السلام از کعبه ظهور می کند.
4- اهمیت سرداب مقدس سامرا:
الف) خداوند، در قرآن فرموده است: «فی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصال» این آیه، قوی ترین دلیل بر بزرگداشت منازل و زیارت گاه های ائمه می باشد. این سرداب مقدس هم از آن جا که محل زندگی و دعا و مناجات سه نفر از امامان علیهم السلام بوده، دارای شرافت و قداست ویژه ای است؛ دعا و نماز در آن فضیلت دارد و باعث قرب انسان به خدا می شود و دعا را به اجابت نزدیک می کند.
ب) امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بر همه مکان ها احاطه دارند؛ اما مکان هایی چون مسجد کوفه، مسجد سهله، مسجد جمکران، سرداب غیبت ... که از مکان های اختصاصی آن حضرتند، همچنین سرداب مقدس از اهمیت ویژه ای برخوردارند.
ج) عاشقان حضرت، از دور و نزدیک به آن مکان تشرف یافته، آن جا ندبه و استغاثه دارند و ضمن عبادت و دعا و راز و نیاز با خداوند، برای ظهور ایشان دعا می کنند. از انفاس قدسیه حضرت بهره مند می شوند و چه بسا حاجت های گوناگون و مهم آنان برآورده می شود؛ لذا از این جهت هم دارای اهمیت است؛ پس شناخت آن مکان و شیوه تعظیم و تکریم و اعمال آن، از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد.
- موقعیت تاریخی و جغرافیایی شهر سامرا:
شهر سامرا، به سبب وجود مرقد مطهر امام هادی علیه السلام و امام عسکری علیه السلام میان شیعیان جهان از جایگاه و اهمیت ویژه ای برخوردار است. این شهر، در 120 کیلومتری شمال بغداد قرار دارد و بر کرانه شرقی رود دجله واقع شده است. یاقوت حموی ساختن این شهر را به «سام بن نوح» نسبت می دهد.
1- پایتخت خلفای عباسی:
در سال 221 ق معتصم عباسی به دلیل ترس از شورش سپاهیان و کنترل آن ها، دستور احیا و تجدید بنای شهر سامرا را صادر نمود و خلافت را از بغداد به این شهر منتقل کرد. تا سال 279 ق ـ یعنی مدت 59 سال ـ مرکز خلافت هشت نفر از خلفای عباسی بود.[آن هشت نفر عبارتند از: معتصم، واثق، متوکل، منتصر، مستعین، معتز، مهتدی و معتمد. پس از معتمد، معتضد عباسی در سال 279 ق مرکز خلافت را دوباره به بغداد منتقل کرد]در این سال ها، سامرا همواره دستخوش درگیری های داخلی و جریان های سیاسی بود و چیزی جز فساد و تخریب شهر در پی نداشت.
2- وجه نامگذاری سامرا:
در متون تاریخی، این شهر با نام هایی چون: سامره، سامراء، سامراه، سُرّمن رأی، سرور من رأی، ساء من رأی، عسکر، زوراء، تیرهان و ناحیه مقدسه نامیده شده است.
در عصر متوکل عباسی، وی برای این که امام هادی علیه السلام را کاملاً تحت مراقبت خود قرار دهد و بین امام و شیعیان جدایی بیندازد، در سال 243 ق امام را به اجبار از مدینه به سامرا آورد و مدت بیست سال و نه ماه تحت مراقبت و کنترل شدید قرار داد.
 سرانجام آن حضرت را روز چهارشنبه 26 جمادی الاخر سال 254 ق به شهادت رساند و امام، در خانه خود دفن شد. پس از آن بزرگوار، فرزندش امام حسن عسکری عجل الله تعالی فرجه الشریف هم تحت کنترل شدید قرار داشت.
آن حضرت هم همان جا و در سن 28 سالگی به شهادت رسید و در همان منزل دفن شد و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف که پنج سال داشت! پس از نماز بر پیکر پدر بزرگوار خود، از دیدگان افراد غایب شد.
در زمان حکومت حمدانی ها و آل بویه، بارگاهی برای آن دو امام ساخته شد و در طول تاریخ بعضی از سلاطین و خلفا به توسعه آن بارگاه مقدس پرداختند.