روان شناسی خانواده در پرتو کلام معصومان(ع)
105 بازدید
تاریخ ارائه : 9/26/2012 9:25:00 AM
موضوع: علوم تربیتی

روان شناسی خانواده در پرتو کلام معصومان(ع)
(اصول روابط زن و شوهر)


 

زن و شوهر، در جایگاه مهم ترین رکن خانواده، در کارآمدی، سلامت و نیل به اهداف ازدواج و تشکیل خانواده، نقشی اساسی بر عهده دارند. هر گونه ضعف و اختلال در شخصیت زن و شوهر و روابط آن ها، نه تنها رابطه خطی آن ها بلکه، همه اعضا و کارکردهای خانواده را تحت تأثیر قرار می دهد؛ بنابر این، قدم اول برای تحکیم خانواده، برقراری روابط مناسب بین زن و شوهر است. در این بخش، اصول روابط زن و شوهر را از دیدگاه اسلام، می پردازیم.

اصل اول:
توجه به تفاوت های روانی زن و مرد

امر مهمی که معمولاً در ابتدای ازدواج مورد غفلت بسیاری از زوجین قرار می گیرد، تفاوت های شخصیتی آن ها با یکدیگر است. تفاوت های فرهنگی، قومی و تربیت خانوادگی هر یک از زوجین، زمینه های تفاوت شخصیتی آنها است؛ اما آنچه تازه می نماید، تفاوت های روانی بین دو جنس زن و مرد است. هر یک از زن و مرد، طرف مقابل را بر اساس الگوی جنسیتی خود می سنجد. هر چند افراد تا پیش از ازدواج، با جنس مخالف در خانواده اصلی خود یا سایر محیط ها ارتباط هایی داشته اند، رابطه جدید آن ها با همسر از نظر کمی و کیفی و عمق، بیش از رابطه با هر فرد دیگر است. زن و شوهر، با دیدن تشابهات و مشترکاتی، خویش را همسان یکدیگر دانسته اند؛ ولی پس از ازدواج، با تفاوت های جدی مواجه می شوند که همین امر، به طور طبیعی سبب بروز اختلافات می شود.

زن، جزئی نگری و نگاهی زیبایی شناختی دارد؛ به ظرایف امور دقت می کند و کمتر، نگاه جامع و کلی به امور دارد. مرد، کلی نگر است و به ظرایف امور، کمتر توجه می کند. تنوع رنگ و الگوی لباس، نوع آرایش و انتخاب های گوناگون زن، بسیار گسترده تر از مرد است. علایق زن، بیشتر توجه به همسر و امور خانوادگی است؛ در حالی که همت مرد، بیشتر متوجه مسائل اجتماعی و بیرون خانواده است. همدلی زنان، بسیار بیشتر از مردان است. آن ها به سرعت، احساسات دیگران را درک می کنند و می توانند خود را جای دیگران بدانند. زنان، به روابط کلامی حساس ترند و روانی کلام آنان از کودکی بیش از مردان است. زنان، بیشتر دنبال اتکا به مردان و وابستگی عاطفی به آن ها هستند و مردان می خواهند تکیه گاه باشند و اقتدار خویش را حفظ کنند. زنان، برای دریافت هدیه از سوی همسر، حساس ترند و این امر را دلیل توجه همسر می دانند. در مقابل، مردان با دادن هدیه، دنبال جلب رضایت همسر هستند و دریافت هدیه برایشان کمتر اهمیت دارد. امثال این تفاو ت ها کم نیست. ما بیشتر به تفاوت های مؤثر در روابط زن و شوهر اشاره کردیم.

زن و شوهر در سال های اول زندگی مشترک، لازم است در مرتبه نخست این تفاوت ها را بشناسند. پس از شناخت نیز نباید انتظار داشت. از لحاظ روانی همسر کاملاً با انسان هماهنگ باشد. این ویژگی ها، متناسب با مسؤولیت های زن و مرد در طبیعتشان قرار داده شده است. اگر هر یک از زوجین به ویژه مرد - بخواهد همسر را تغییر دهد تا مانند خود کند، به شخصیت او آسیب خواهد رساند. شاید برخی روایات در توصیف زن و مرد1 به پذیرش تفاوت ها - به ویژه از سوی مرد- اشاره داشته باشد.

بنابر این، هر یک از مرد و زن لازم است برخی ویژگی های طرف مقابل را بپذیرد و خود را با او هماهنگ کند. البته به دلایل متعدد زن و مرد، دو جنسیتی هستند و شخصیت آنها زمینه هایی هر چند ضعیف از جنس مخالف را دارا است؛ از این رو می توانند هماهنگی و سازگاری با همسر را در خود ایجاد کنند.


اصل دوم:
معاشرت به معروف

ملاک مهم در روابط زن و شوهر، توجه به شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی هر جامعه و نحوه پسندیده روابط در آن جامعه است. قرآن، ملاک مطلوبیت این روابط را معاشرت به معروف تعبیر می کند.2در قرآن، کلمة «معروف»3 بیش از بیست بار برای جنبه های مختلف روابط خانوادگی به کار رفته که چگونگی روابط زن و شوهر از مهم ترین این جنبه ها است.

«معروف»، آداب و شیوه های مناسب رفتاری در هر جامعه است؛ به عبارت دیگر هر عملی است که افکار عمومی، آن را رفتاری شناخته شده و مأنوس بداند و با ذائقه اهل هر اجتماع سازگار باشد.4 در یک بررسی دقیق تر، معروف، رفتاری است که مردم یک جامعه می پسندند و با شریعت و طبع و ذوق انسان مخالفت نداشته باشد. بر این اساس، لازم است زن و شوهر در روابط کلامی به صورت پسندیده هر جامعه با هم صحبت کنند و احترام و بزرگداشت آن ها برابر هم، بر اساس معروف باشد. توجه به نیازهای عاطفی نیز باید این گونه باشد. تأمین نیازهای اقتصادی خانواده نیز چنین ملاکی دارد. در این رابطه، الگوی رفتاری اولیای دین که در همه ابعاد، انسان های کامل بودند، می تواند برای همه خانواده ها درس باشد. آنان، برای حریم خصوصی همسرانشان احترام قائل بودند،5 مطابق میل آن ها خود را زینت می کردند؛ لباس می پوشیدند6 و همسران را در تهیه وسایل خانه و آراستن آن، آزاد می گذاشتند. همه این موارد، در محدودة شرع و عرف پسندیده زمان آنها بوده بنابراین، زن و مرد لازم است، شیوه های مناسب رفتاری و برخورد مناسب با همسر را بیاموزد و بر اساس میل و علاقه آنها7 در چارچوب قوانین شرع زندگی خود را تنظیم کنند.


پی نوشت ها:
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . مانند این روایت: «انما مثل المرأه مثل الضلع المعوج ان ترکته انتفعت به وان اقمته کسرته» (وسائل الشیعة، ج14، ص123).

2 . «و عاشروهن بالمعروف» (سوره نساء: 19).

3 از جمله سوره بقره:180، 228، 229، 231، 234 ، سوره نساء: 19،25 ، سوره ممتحنه: 12 و سوره طلاق: 2 و 6.

4. تفسیر المیزان، ج2، ص232.

5. کافی، ج6، ص 448 ؛ بحارالانوار ح46، ص 293.

6 . بحارالانوار، ج46، ص102، ص298.

7 . «المومن یأکل بشهوة عیاله (اهله) و المنافق یأکل اهله بشهوتة» (وسائل الشیعة، ج15، ص250).